We leven op een planeet die we tot in de verste uithoeken hebben onderzocht, opgemeten en in kaart gebracht. We weten steeds meer over de processen die het leven op aarde mogelijk maken en beschikken over indrukwekkende kennis en technologie. En toch gedragen we ons op veel gebieden nog steeds alsof de wereld om ons draait en de rest van het leven er vooral is om door ons gebruikt te worden.
De Franse filosoof Bruno Latour stelde dat vanzelfsprekende beeld van onze plaats op aarde ter discussie. Zijn werk nodigt ons uit om anders te kijken naar de verhouding tussen mens en natuur, naar de manier waarop we kennis ontwikkelen en naar de vraag wie er eigenlijk meetelt wanneer we besluiten nemen over onze gezamenlijke leefwereld.
Het gedachtegoed van Bruno Latour sluit mooi aan bij onze visie op Lichter leven, want dat gaat niet alleen over je eigen leven, maar ook over de voetafdruk die je achterlaat op aarde. Zijn ideeën raken aan heel gewone dingen: hoe we wonen, wat we eten, hoe we omgaan met dieren, wat we onder vooruitgang verstaan en waarom we denken dat wij het recht hebben om over zoveel ander leven te beslissen.
Wie is Bruno Latour?
Bruno Latour (1947–2022) was een Franse filosoof, socioloog en antropoloog die zich een groot deel van zijn leven bezighield met de manier waarop wetenschap, technologie, mensen en hun omgeving met elkaar verweven zijn.
Hij werd bekend door zijn onderzoek naar hoe wetenschappelijke kennis in de praktijk tot stand komt. In plaats van wetenschap uitsluitend te bekijken als een verzameling feiten en theorieën, onderzocht hij ook wat er in laboratoria gebeurt. Welke rol spelen onderzoekers, instrumenten, materialen, meetmethoden en de samenwerking tussen mensen bij het ontwikkelen van kennis? Daarmee stelde hij niet dat wetenschappelijke feiten zomaar verzinsels zijn. Hij wilde juist zichtbaar maken hoeveel werk, onderzoek, techniek en onderlinge afstemming nodig zijn om betrouwbare kennis te ontwikkelen.
Later richtte hij zich steeds nadrukkelijker op de verhouding tussen mens en natuur en op de ecologische vraagstukken waarmee we te maken hebben. Daarbij bleef één gedachte terugkomen: we begrijpen onze wereld niet goed wanneer we mensen aan de ene kant plaatsen en de natuur aan de andere kant, alsof het twee afzonderlijke werkelijkheden zijn. Wij maken deel uit van de wereld die we onderzoeken, gebruiken en proberen te veranderen, en die wereld is zelf voortdurend van invloed op wat wij kunnen doen.
We hebben een scheiding bedacht die niet bestaat
Een van de bekendste boeken van Latour is Wij zijn nooit modern geweest. Daarin onderzoekt hij een merkwaardige tegenstelling in de manier waarop de moderne samenleving naar zichzelf kijkt. We hebben geleerd onderscheid te maken tussen natuur en cultuur. Aan de ene kant staat de natuurlijke wereld, die door de wetenschap wordt onderzocht; aan de andere kant staat de menselijke samenleving, met haar politiek, economie, technologie en ideeën.
Kijk eens naar een onderwerp als klimaatverandering. Daarin komen atmosferische processen, industriële productie, energiegebruik, wetenschappelijk onderzoek, economische belangen en politieke besluiten voortdurend samen. Je kunt klimaatverandering niet begrijpen door de natuur los te zien van de samenleving, en je kunt onze samenleving niet begrijpen zonder de natuurlijke processen waarvan zij afhankelijk is.
Hetzelfde geldt voor ons voedsel. Een brood begint niet pas bij de bakker of in de supermarkt. Er is landbouwgrond voor nodig, water, zonlicht, bodemleven, zaden, menselijke arbeid, machines, transport en energie. Wat wij als een eenvoudig product beschouwen, bestaat dankzij een heel netwerk van relaties. Latour liet zien dat zulke verwevenheid geen uitzondering is, maar hoort bij de werkelijkheid waarin we leven. Dat heeft ook gevolgen voor de manier waarop we verantwoordelijkheid begrijpen. Wanneer ons handelen voortdurend verbonden is met andere mensen, organismen en natuurlijke processen, kunnen we de gevolgen ervan niet zomaar buiten beschouwing laten.
De natuur is geen decor
We spreken vaak over de natuur alsof het een omgeving is waarbinnen ons leven zich afspeelt. We wonen in steden en dorpen, werken in gebouwen en gaan in onze vrije tijd de natuur in. Maar die voorstelling klopt niet. We staan niet buiten de natuur. Ons lichaam is er onderdeel van, ons voedsel komt eruit voort en zelfs de meest technische samenleving blijft afhankelijk van water, lucht, energie, materialen en levende processen.
Wat Latour hieraan toevoegt, is dat die wereld niet slechts een passieve achtergrond vormt waartegen wij onze plannen uitvoeren. Een rivier heeft invloed op waar mensen kunnen wonen en hoe een landschap zich ontwikkelt. Een virus kan het functioneren van hele samenlevingen veranderen. De eigenschappen van grondstoffen bepalen wat we ermee kunnen maken, en de toestand van een bodem heeft gevolgen voor de mogelijkheden van landbouw. Dat betekent niet dat een rivier of een virus op dezelfde manier handelt of denkt als een mens. Het betekent dat de wereld om ons heen werkelijk invloed uitoefent, ook wanneer wij die invloed liever zouden negeren.
We zijn gewend geraakt aan het idee dat wij de wereld vormgeven. Latour laat ons zien hoeveel de wereld tegelijkertijd óns vormgeeft.
En zodra je dat serieus neemt, verandert de vraag hoe we ons tot de aarde willen verhouden.
Wie mag er meepraten over onze toekomst?
Een van de interessantste vragen die uit Latours werk voortkomt, gaat over politiek en vertegenwoordiging. Wanneer we besluiten nemen over de inrichting van een gebied, een nieuwe fabriek of de aanleg van een weg, kunnen verschillende menselijke belanghebbenden hun stem laten horen. Bewoners kunnen bezwaar maken, ondernemers kunnen hun belangen verdedigen en organisaties kunnen deelnemen aan het debat. Maar wat gebeurt er met de belangen van een rivier, een bos of de dieren die in dat gebied leven? Zij kunnen niet aanschuiven bij een vergadering en uitleggen wat een besluit voor hun bestaan betekent, terwijl ze er vaak wel rechtstreeks de gevolgen van ondervinden.
Latour onderzocht hoe we de niet-menselijke wereld serieuzer kunnen betrekken bij politieke en maatschappelijke besluitvorming. Zijn denken over een nieuwe verhouding tussen wetenschap, politiek en natuur wordt wel verbonden met het idee van een parlement der dingen: een samenleving waarin we niet doen alsof alleen mensen ertoe doen bij besluiten die het gezamenlijke leven beïnvloeden. Dat vraagt om meer dan goede bedoelingen. Het vraagt om kennis van ecosystemen, om mensen die andere belangen vertegenwoordigen en om besluitvorming waarin die belangen ook werkelijk gewicht krijgen. Juist op dat gebied zien we inmiddels allerlei interessante ontwikkelingen.
Wat verandert er als we anders kijken?
De waarde van Latours gedachtegoed zit niet alleen in zijn filosofische ideeën, maar vooral in wat er gebeurt wanneer we die ideeën op ons dagelijks leven toepassen. Wanneer je een stuk grond niet uitsluitend beschouwt als eigendom, maar ook als leefgebied voor andere organismen, ga je andere vragen stellen. Wanneer je vrijheid niet langer verwart met volledige onafhankelijkheid, wordt zichtbaar hoeveel mensen en levensvormen jouw bestaan mogelijk maken. En wanneer je erkent dat de aarde niet uitsluitend voor mensen bestaat, wordt het vanzelfsprekender om ook de belangen van ander leven mee te wegen.
Daarmee zijn niet alle problemen opgelost. We blijven moeilijke keuzes moeten maken. Mensen hebben ruimte nodig om te wonen, voedsel te produceren en hun leven vorm te geven, soms botsen menselijke belangen met die van andere soorten, en ook binnen de natuur bestaan uiteenlopende belangen. Het maakt wel veel uit vanuit welk uitgangspunt je die keuzes maakt. Zie je de aarde als een verzameling grondstoffen en gebruiksmogelijkheden, dan vraag je vooral wat je ermee kunt doen. Zie je haar als een levende wereld waarvan je zelf onderdeel bent, dan wil je ook weten wat jouw handelen betekent voor alles wat er al is. Dat verschil raakt aan de manier waarop we denken, leven, ondernemen en onze samenleving organiseren.
Zeven artikelen om verder te denken
Geïnspireerd door het gedachtegoed van Bruno Latour hebben we zeven artikelen geschreven. Elk artikel onderzoekt een andere kant van onze verhouding tot de aarde en het leven waarmee we haar delen. Want ook dat is Lichter leven: niet alleen lichter voor jezelf, maar ook lichter voor de aarde en al het leven waarmee we haar delen.
1. Wie heeft de mens eigenlijk tot baas van de aarde bedacht?Dit artikel onderzoekt hoe vanzelfsprekend we onze eigen machtspositie zijn gaan vinden en wat er gebeurt wanneer we die ter discussie stellen.
2. We gaan niet de natuur in. We zijn natuur.Dit artikel gaat over die kunstmatige scheiding en over de gevolgen ervan voor de manier waarop we leven.
3. Wat als we de natuur niet alleen zouden onderzoeken, maar er ook naar luisteren?Dit artikel onderzoekt wat luisteren naar de natuur kan betekenen, zonder wetenschappelijk onderzoek en persoonlijke waarneming met elkaar te verwarren.
4. Wie komt er op voor het leven dat zelf geen stem heeft?Dit artikel gaat over de vraag hoe we ander leven een plaats kunnen geven in onze besluitvorming.
5. Hoe onafhankelijk zijn we eigenlijk?Dit artikel onderzoekt wat vrijheid betekent wanneer we die afhankelijkheid serieus nemen.
6. Van wie is de aarde eigenlijk?Dit artikel gaat over eigendom, macht, verantwoordelijkheid en de ongelijke verdeling van de kosten van ons handelen.
7. Wie staat er eigenlijk centraal?Dit artikel gaat over een andere manier van kijken, kiezen en creëren, waarin ook ander leven ruimte krijgt.Mensen die het anders aanpakken
Het mooie is dat het niet bij filosofie hoeft te blijven. Er zijn in Nederland allerlei mensen en organisaties die zich bezighouden met precies de vragen die in deze artikelen naar voren komen. Ze werken aan rechten voor de natuur, een andere omgang met dieren, herstel van landschappen, nieuwe vormen van landbouw en manieren om de belangen van ander leven daadwerkelijk te betrekken bij menselijke beslissingen.
Niet al deze initiatieven zijn rechtstreeks op het werk van Latour gebaseerd. Ze hebben hun eigen oorsprong, overtuigingen en werkwijzen, maar ze laten wel zien hoe de vragen die zijn gedachtegoed oproept, in de praktijk betekenis krijgen.
Rechten voor natuur en dieren
Deze stichting zet zich in voor de erkenning van de rechten van de natuur in Nederland. Een van de bekende pleitbezorgers van deze beweging is jurist en schrijver Jessica den Outer. De gedachte erachter is dat natuur niet uitsluitend beschermd hoeft te worden vanwege haar waarde voor mensen, maar ook eigen belangen en rechten kan hebben.
Maas Cleanup brengt mensen en organisaties in beweging om de Maas en haar omgeving schoner te maken. Vanuit deze beweging is ook aandacht ontstaan voor de vraag hoe de rivier beter beschermd en vertegenwoordigd kan worden, onder meer via het initiatief Maas in de Wet.
Het Zoöp-model is een bijzonder voorbeeld van hoe de belangen van ander leven een plek kunnen krijgen in de dagelijkse besluitvorming van organisaties. Een onafhankelijke Spreker voor de Levenden vertegenwoordigt de belangen van ecosystemen en helpt organisaties onderzoeken hoe zij kunnen bijdragen aan een gezondere leefomgeving.
De organisatie van dierenbeschermer Karen Soeters zet zich in voor dierenwelzijn en komt op voor dieren die zelf geen stem hebben in de menselijke samenleving. Met onderzoek, campagnes en hulpverlening brengt House of Animals dierenleed onder de aandacht.
AnimalsToday is een platform voor nieuws, achtergrondverhalen en bewustwording over dieren, dierenwelzijn en de manier waarop mensen met andere soorten omgaan.
Dier&Recht zet zich in voor betere bescherming van dieren, onder meer door onderzoek, voorlichting, campagnes en juridische middelen. De organisatie stelt vragen bij de manier waarop dieren in onze samenleving worden behandeld.
Caring Vets is een beweging van dierenartsen die aandacht vraagt voor dierenwelzijn en de verantwoordelijkheid die mensen dragen voor de gezondheid en leefomstandigheden van dieren.
Dit advocatenkantoor werkt aan juridische vraagstukken rond onder meer natuur, dieren en maatschappelijke verandering. Het laat zien welke rol het recht kan spelen wanneer bestaande regels en belangen ter discussie worden gesteld.
Grond, landbouw en voedsel
Land van Ons is een coöperatie die landbouwgrond aankoopt om het herstel van biodiversiteit en landschap te bevorderen. Deelnemers maken gezamenlijk mogelijk dat grond op een andere manier wordt beheerd, met aandacht voor bodem, natuur en landbouw.
Bij Heerenboeren nemen groepen mensen samen verantwoordelijkheid voor de productie van hun voedsel. Ze organiseren een eigen boerderij en werken met een boer aan een vorm van voedselproductie waarin betrokkenheid, transparantie en zorg voor de leefomgeving een belangrijke plaats hebben.
Lenteland ontwikkelt regeneratieve gemeenschapsboerderijen, waar voedselproductie, herstel van de bodem en betrokkenheid van mensen bij hun leefomgeving samenkomen.
Aardpeer werkt aan een andere manier van omgaan met landbouwgrond en de financiering ervan. Het initiatief wil het voor boeren gemakkelijker maken om landbouw te bedrijven met aandacht voor de lange termijn en de gezondheid van de aarde.
Caring Farmers brengt boeren en andere betrokkenen samen die zich inzetten voor een landbouw waarin dierenwelzijn, natuur en een gezonde leefomgeving een grotere rol spelen.
Deze stichting bevordert de ontwikkeling van voedselbossen: landbouwsystemen waarin meerjarige bomen, struiken en andere planten samen een productief en ecologisch rijk geheel vormen.
Herstel van natuur en landschap
Meer Bomen Nu verzamelt jonge bomen en struiken op plekken waar ze niet kunnen blijven groeien en geeft ze elders een nieuwe plek. Zo worden bestaande natuurlijke groeikracht en de inzet van vrijwilligers benut om meer groen mogelijk te maken.
ARK werkt aan natuurontwikkeling en het herstel van natuurlijke processen. Daarbij gaat het onder andere om meer ruimte voor rivieren, natuurlijke begrazing en landschappen waarin planten en dieren zich verder kunnen ontwikkelen.
Stichting De Noordzee zet zich in voor een gezonde Noordzee, met aandacht voor het leven onder water en de gevolgen van menselijke activiteiten zoals visserij, scheepvaart en energieontwikkeling.
Caring Movement verbindt mensen die zich inzetten voor een samenleving waarin zorg voor mensen, dieren en de aarde een belangrijker uitgangspunt wordt.
Wat kun je zelf met deze initiatieven?
Wat deze organisaties interessant maakt, is dat ze vanuit verschillende kanten aan dezelfde grote vraag werken: hoe kunnen we leven, produceren en samenleven zonder de belangen van de rest van het leven steeds ondergeschikt te maken aan die van onszelf? De ene organisatie werkt via het recht, de andere via landbouw, onderzoek, activisme, samenwerking of het daadwerkelijk herstellen van natuur. Daardoor zijn er ook verschillende manieren om betrokken te raken.
Je kunt je verdiepen in hun werk, hun kennis gebruiken, deelnemen aan een lokaal initiatief, vrijwilliger worden, een organisatie steunen of onderzoeken of je hun ideeën kunt toepassen in je eigen werk en leefomgeving. Niet iedereen heeft dezelfde mogelijkheden en niet iedere aanpak past bij iedereen, maar er gebeurt veel meer dan je op het eerste gezicht zou denken. Juist door te ontdekken waar mensen al mee bezig zijn, wordt zichtbaar dat een andere omgang met de aarde geen abstract toekomstbeeld hoeft te blijven.
Verder lezen: boeken van Bruno Latour
Wie zich verder wil verdiepen in het gedachtegoed van Bruno Latour, kan terecht bij zijn boeken. Zijn werk is soms behoorlijk theoretisch en vraagt aandacht, maar biedt ook veel om over na te denken.
In dit boek onderzoekt Latour de scheiding die de moderne samenleving maakt tussen natuur en cultuur. Hij laat zien dat die scheiding in de praktijk nooit zo duidelijk heeft bestaan als we graag denken.
Latour onderzoekt hoe wetenschap, politiek en ecologie zich tot elkaar verhouden en hoe we de gezamenlijke wereld opnieuw kunnen betrekken bij democratische besluitvorming.
Een boek over politiek en ecologie in een tijd waarin de aarde steeds nadrukkelijker grenzen stelt aan onze manier van leven. Latour onderzoekt hoe we opnieuw kunnen begrijpen waar we thuishoren en waarvan we afhankelijk zijn.
In dit werk verdiept Latour zich in de ecologische crisis en in de vraag hoe we de aarde kunnen begrijpen als een geheel van actieve, onderling verbonden processen, zonder haar simpelweg als één levend wezen voor te stellen.
De aarde is niet alleen onze wereld
Wat mij aanspreekt in de vragen die Bruno Latour stelt, is dat ze ons dwingen verder te kijken dan de manier waarop we gewend zijn over de wereld te denken. We hebben zoveel kennis, zoveel mogelijkheden en zoveel invloed ontwikkeld, maar we hebben onszelf daarmee ook een positie gegeven die we nauwelijks nog ter discussie stellen. We bepalen wat waardevol is, welke ruimte waarvoor gebruikt wordt en welk leven bescherming verdient, en we vinden het heel normaal dat de belangen van mensen daarbij het zwaarst wegen. Maar de aarde bestaat niet uitsluitend voor ons.
Dat besef vraagt niet dat we onze menselijke behoeften ontkennen of ons schuldig voelen over het feit dat we leven en ruimte innemen. Het vraagt dat we onze eigen plaats opnieuw leren zien, als onderdeel van een wereld die niet door ons is gemaakt en die we met ontelbaar veel andere levensvormen delen. Daarin ligt ook een enorme mogelijkheid. We kunnen onze kennis, creativiteit en invloed gebruiken om steeds meer naar onszelf toe te trekken, maar we kunnen diezelfde kwaliteiten ook inzetten om ruimte te maken voor ander leven en om beschadigde relaties te herstellen.
De vragen die Latour stelde, zijn daarmee niet alleen interessant voor filosofen, wetenschappers of politici. Ze gaan over de wereld waarin we iedere dag wakker worden en over de keuzes die we daarin maken, en vooral over de vraag wat voor mensen we willen zijn, nu we weten hoeveel invloed we hebben op het leven om ons heen.
Foto uitgelichte afbeelding: Bruno Latour, Quai Branly. G. Garitan, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons. Bijgesneden.
