We hebben de aarde opgedeeld in stukken. Er zijn landen met grenzen, provincies, gemeenten, percelen en eigendommen. We hebben vastgelegd wie ergens mag wonen, bouwen, verbouwen, graven, kappen of ondernemen, en wie een stuk grond bezit, kan binnen de geldende regels beslissen wat ermee gebeurt.
Dat vinden we heel normaal. Zo hebben we onze samenleving ingericht en zo regelen we het gebruik van de ruimte die we met elkaar delen. Maar wanneer je er wat langer over nadenkt, is het eigenlijk een bijzonder idee dat de aarde ons bezit kan zijn. We kopen een stuk grond, verkopen het weer en zeggen intussen dat het van ons is, terwijl die grond er al miljoenen jaren was voordat wij überhaupt bestonden.
Er zit nog iets merkwaardigs aan. Wanneer iemand een stuk grond koopt, verandert er voor het leven dat zich daar bevindt helemaal niets aan het feit dat het van die plek afhankelijk is. De bomen blijven water en voedingsstoffen opnemen, vogels blijven er voedsel zoeken en onder de grond gaat het leven van schimmels, bacteriën en andere organismen gewoon door. Alleen hebben wij mensen vanaf dat moment iemand aangewezen die mag bepalen wat er met die plek gebeurt. Dat brengt ons bij een vraag die we veel te weinig stellen: van wie is de aarde eigenlijk? En wie betaalt uiteindelijk de prijs wanneer wij besluiten nemen over de wereld die we met zoveel ander leven delen?
Eigendom geeft rechten, maar aan wie hebben we die rechten ontleend?
Eigendom is een menselijke afspraak. We hebben regels ontwikkeld om vast te leggen wie iets mag gebruiken, wie verantwoordelijk is voor het onderhoud en hoe we voorkomen dat iedereen zomaar aanspraak maakt op dezelfde plek. Daar zijn goede redenen voor. Zonder afspraken over eigendom en gebruik zouden er voortdurend conflicten ontstaan, en bovendien geeft eigendom mensen een zekere mate van veiligheid en zelfstandigheid.
Dat eigendom nuttig is, betekent nog niet dat het een vanzelfsprekend recht geeft om met een stuk aarde te doen wat ons uitkomt. We hebben het eigendomsrecht zelf bedacht en zijn ons er vervolgens naar gaan gedragen alsof het een natuurwet is, alsof het feit dat een perceel op onze naam staat ook betekent dat wij de belangrijkste belanghebbende zijn bij alles wat zich daar afspeelt.
In werkelijkheid bezit je met een stuk grond niet de processen die het leven daar mogelijk maken. Je kunt een weiland kopen, maar je bezit niet de regen die erop valt, de insecten die er rondvliegen of de bodemorganismen die de grond vruchtbaar helpen houden. Je kunt bomen op je terrein hebben staan, maar hun wortels, de waterhuishouding en de relaties met andere organismen houden zich niet aan de grenzen die wij in het kadaster hebben vastgelegd. Water stroomt van het ene perceel naar het andere, dieren verplaatsen zich door verschillende gebieden en veranderingen in de bodem of de lucht kunnen gevolgen hebben op grote afstand van de plek waar ze ontstaan.
Daarmee is eigendom niet ineens verkeerd. Het laat wel zien dat onze juridische zeggenschap over een stuk grond iets anders is dan werkelijke onafhankelijkheid van de wereld waarin die grond zich bevindt, en het maakt de vraag belangrijk welke verantwoordelijkheid er bij dat eigendom hoort.
De gevolgen van onze keuzes houden niet op bij de erfgrens
Stel dat iemand besluit een groot stuk grond te verharden. Er komt een parkeerterrein, een bedrijfshal of een nieuw woongebied. Daar kunnen goede redenen voor zijn, en er zijn regels waaraan zo’n ontwikkeling moet voldoen. Los van de vraag of het juridisch is toegestaan, heeft die verandering gevolgen voor de manier waarop het gebied functioneert. Regenwater kan minder gemakkelijk in de bodem trekken, de temperatuur kan plaatselijk stijgen en het leefgebied van planten en dieren verandert. Afhankelijk van de locatie en de inrichting kan water sneller worden afgevoerd naar omliggende gebieden, terwijl bepaalde soorten verdwijnen of zich moeten verplaatsen.
Die gevolgen beperken zich niet tot het perceel van degene die het besluit neemt. Een verandering in de waterhuishouding kan invloed hebben op aangrenzende grond, het verdwijnen van begroeiing kan gevolgen hebben voor dieren die een groter leefgebied gebruiken en een verslechtering van de bodem kan doorwerken in processen die zich over een veel groter gebied afspelen.
Dat geldt niet alleen voor grondbezitters. Ook onze dagelijkse consumptie heeft gevolgen op plekken waar we zelf nooit komen. Wanneer we kleding kopen, voedsel eten of nieuwe apparaten aanschaffen, maken we gebruik van grondstoffen, energie, water en arbeid die ergens anders beschikbaar moeten worden gemaakt. Wij zien het product dat uiteindelijk bij ons terechtkomt, terwijl de gevolgen van de productie vaak buiten beeld blijven. Daardoor kunnen we gemakkelijk denken dat onze keuzes vooral onszelf aangaan, terwijl de werkelijke prijs voor een deel ergens anders wordt betaald.
Wie profiteert, en wie krijgt de gevolgen?
Een van de meest ongemakkelijke kanten van onze omgang met de aarde is dat de voordelen en nadelen van ons handelen heel ongelijk verdeeld zijn. Mensen met voldoende geld kunnen vaak kiezen waar ze wonen, hoe ze hun huis beschermen tegen hitte en welke voorzieningen ze gebruiken wanneer omstandigheden veranderen. Ze kunnen isoleren, verkoeling aanbrengen, verhuizen of bepaalde risico’s financieel opvangen.
Voor mensen met weinig middelen zijn die mogelijkheden veel beperkter. Wie in een slecht geïsoleerde woning woont, heeft niet vanzelfsprekend geld voor aanpassingen. Wie afhankelijk is van landbouw in een gebied dat steeds vaker met droogte of extreme regenval te maken krijgt, kan zijn bestaan niet zomaar ergens anders voortzetten. En wie woont in een omgeving met vervuilde lucht of vervuild water, heeft lang niet altijd de mogelijkheid om te vertrekken.
De gevolgen van milieuschade en klimaatverandering treffen bovendien niet noodzakelijk de mensen die er het meest aan hebben bijgedragen. Veel landen en gemeenschappen die historisch relatief weinig broeikasgassen hebben uitgestoten, zijn kwetsbaar voor de gevolgen van een veranderend klimaat en beschikken over minder financiële middelen om zich daartegen te beschermen. Dat is geen abstract vraagstuk over toekomstige generaties. Het gaat over mensen die nu al leven met omstandigheden waarover zij weinig zeggenschap hebben, terwijl beslissingen die elders worden genomen hun bestaansmogelijkheden beïnvloeden.
En bij die ongelijkheid blijft het niet. Ook andere levensvormen ondervinden gevolgen van menselijke keuzes zonder dat zij invloed hebben op de besluitvorming. Een dier kan niet onderhandelen over het verdwijnen van zijn leefgebied, een rivier kan geen schadevergoeding eisen omdat ze vervuild raakt en een bos kan niet besluiten dat het genoeg ruimte heeft afgestaan. Wie de meeste macht heeft om de wereld te veranderen, draagt niet automatisch de grootste gevolgen van die veranderingen. Dat is een fundamenteel probleem in de manier waarop we onze verantwoordelijkheid hebben georganiseerd.
We hebben geleerd om de opbrengst te tellen, maar niet de volledige prijs
Wanneer we beslissen of iets economisch aantrekkelijk is, kijken we naar kosten, opbrengsten en rendement. We berekenen hoeveel een project oplevert, hoeveel mensen er werk door krijgen en welke investeringen nodig zijn. Dat zijn belangrijke gegevens, maar ze vertellen lang niet altijd het volledige verhaal.
Neem voedsel dat voor een lage prijs in de winkel ligt. Voor de consument is het aantrekkelijk wanneer eten betaalbaar is, en dat is ook maatschappelijk belangrijk. Maar de prijs op het etiket vertelt niet vanzelfsprekend wat de productie heeft betekend voor de bodem, het water, de biodiversiteit, de dieren of de mensen die bij het productieproces betrokken waren. Sommige kosten zijn rechtstreeks verwerkt in de verkoopprijs. Andere worden gedragen door de samenleving, door ecosystemen of door toekomstige generaties: denk aan de kosten van het zuiveren van vervuild water, het herstellen van aangetaste natuur of het omgaan met gezondheidsproblemen die samenhangen met vervuiling.
In de economie worden zulke gevolgen vaak externe effecten genoemd: kosten of voordelen die niet volledig terechtkomen bij degene die de economische beslissing neemt. Dat klinkt technisch, maar de gedachte erachter is eenvoudig. Iets kan goedkoop zijn voor degene die het koopt, terwijl iemand anders een deel van de werkelijke kosten draagt. En zolang we vooral kijken naar de prijs die wij zelf betalen, blijft die andere rekening gemakkelijk onzichtbaar.
De aarde is geen verzameling losse gebruiksvoorwerpen
In het werk van de Franse filosoof Bruno Latour komt steeds opnieuw naar voren hoezeer mensen, andere levensvormen, technologie en natuurlijke processen met elkaar verweven zijn. Hij verzette zich tegen het beeld van de mens als een zelfstandige partij die tegenover een passieve natuur staat en daar naar eigen inzicht over kan beschikken. Dat perspectief maakt onze gebruikelijke manier van denken over eigendom, macht en verantwoordelijkheid een stuk ingewikkelder, want wanneer alles met elkaar samenhangt, kun je de gevolgen van je handelen niet beperken tot de plek waar je een besluit neemt.
Een rivier is niet alleen water dat door een bepaald gebied stroomt. Ze is verbonden met haar stroomgebied, met de bodem, met de organismen die erin leven en met de mensen die afhankelijk zijn van haar water. Een bos is niet alleen een verzameling bomen op een bepaald perceel, maar een leefomgeving die voortdurend stoffen, energie en organismen uitwisselt met de wereld eromheen. Wij hebben de aarde ingedeeld in bestuurlijke gebieden, eigendommen en economische functies, maar het leven zelf volgt die indeling niet.
Dat betekent niet dat we zonder grenzen, wetten of eigendomsrechten kunnen. We hebben afspraken nodig om samen te leven en verantwoordelijkheid te organiseren, maar die afspraken moeten wel rekening houden met de werkelijkheid waarop ze betrekking hebben. En precies daar schuurt het. We hebben systemen ontwikkeld die uitstekend kunnen vastleggen wie ergens eigenaar van is, maar die veel minder vanzelfsprekend erkennen wat die plek betekent voor alles wat er leeft.
Wat betekent het eigenlijk om goed voor iets te zorgen?
Er bestaat een groot verschil tussen eigenaar zijn en je verantwoordelijk voelen voor iets. Je kunt een stuk grond bezitten en het uitsluitend beschouwen als een investering die zoveel mogelijk rendement moet opleveren. Je kunt datzelfde stuk grond ook zien als een plek waar je tijdelijk verantwoordelijkheid voor draagt, met alles wat er leeft en groeit. Dat verschil zit niet in het eigendomsbewijs, maar in de manier waarop je naar je bezit kijkt.
Wanneer je grond beschouwt als iets wat je naar eigen inzicht kunt gebruiken, staat jouw belang voorop. Wanneer je jezelf ziet als iemand die zorg draagt voor een plek die onderdeel is van een groter levend geheel, ontstaan er andere vragen. Hoe gezond is de bodem en wat leeft hier? Welke veranderingen zijn nodig en welke ingrepen kunnen juist achterwege blijven? En wat laat ik achter voor degenen die na mij komen?
Er zijn steeds meer initiatieven die op die manier naar grond kijken. Denk aan gemeenschappen die gezamenlijk landbouwgrond aankopen om die duurzaam te beheren, of aan boeren die hun bedrijf zo inrichten dat voedselproductie samengaat met herstel van bodemleven en biodiversiteit. Er bestaat daarbij geen eenvoudige oplossing. Grond is duur, voedsel moet betaalbaar blijven en boeren en andere ondernemers moeten een inkomen kunnen verdienen; wie werkelijk iets wil veranderen, moet ook oog hebben voor die praktische werkelijkheid. Het laat wel zien dat eigendom niet uitsluitend hoeft te draaien om het recht om iets te gebruiken of eraan te verdienen. Het kan ook een manier zijn om verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst van een plek.
De vraag is niet alleen wat mag, maar ook wat verantwoord is
We hebben de neiging om onze verantwoordelijkheid af te meten aan wat wettelijk verplicht is. Wanneer iets mag, beschouwen we het al snel als een legitieme keuze. Natuurlijk zijn wetten belangrijk. Ze beschermen belangen, stellen grenzen en zorgen ervoor dat niet iedereen uitsluitend op zijn eigen oordeel hoeft te vertrouwen. Maar de wet is niet hetzelfde als ons volledige morele kompas. Dat iets juridisch is toegestaan, betekent niet automatisch dat het zorgvuldig, verstandig of rechtvaardig is. Wetgeving loopt soms achter op nieuwe inzichten, en niet alle gevolgen van ons handelen zijn vooraf in regels vast te leggen.
Dat doet een beroep op ons vermogen om zelf na te denken, over wat we kunnen doen en wat het ons oplevert, maar ook over de gevolgen voor anderen en voor het leven waarvan we onderdeel zijn. Die verantwoordelijkheid geldt niet alleen voor grote bedrijven, overheden of mensen met veel grond. Ook als consument, bewoner, ondernemer of initiatiefnemer hebben we invloed, al verschilt de omvang ervan enorm.
We hoeven niet te doen alsof iedereen dezelfde mogelijkheden heeft. Iemand die moeite heeft om rond te komen, kan niet dezelfde keuzes maken als iemand die over veel geld en ruimte beschikt, en individuele keuzes kunnen nooit alle problemen oplossen die voortkomen uit de manier waarop onze economie en samenleving zijn ingericht. Juist daarom moeten we verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij het individu leggen. De manier waarop we onze regels, prijzen, productie en ruimtelijke inrichting organiseren, bepaalt voor een groot deel welke keuzes mogelijk zijn. Wie werkelijk verandering wil, moet dus zowel naar het eigen handelen kijken als naar de systemen waarin dat handelen plaatsvindt.
We zijn hier niet alleen, en ook niet voor altijd
Er is nog een perspectief dat we gemakkelijk vergeten wanneer we spreken over bezit en eigendom: de tijd. Een stuk grond kan tientallen of honderden jaren van eigenaar wisselen, terwijl de bodem, het water en de levende processen op die plek een veel langere geschiedenis hebben. Een boom kan ouder worden dan de mensen die hem hebben geplant, en een rivier stroomde vaak al lang voordat de huidige dorpen en steden ontstonden.
Wij komen ergens wonen, werken of ondernemen en gedragen ons alsof de wereld vanaf dat moment van ons is. Maar ons verblijf is tijdelijk. Ook wanneer we een plek ons hele leven bezitten, zullen er anderen na ons komen die met de gevolgen van onze keuzes moeten leven. Dat maakt de vraag wat we achterlaten minstens zo belangrijk als de vraag wat we er tijdens ons leven uit kunnen halen.
We kunnen een landschap uitputten en de opbrengst ervan zelf gebruiken, terwijl de gevolgen pas later volledig zichtbaar worden. We kunnen grondstoffen verbruiken, ecosystemen beschadigen en vervuiling veroorzaken waarvan toekomstige generaties de kosten dragen. Maar we kunnen ook besluiten om een plek gezonder achter te laten dan we haar aantroffen: bodem herstellen, ruimte maken voor ander leven en keuzes maken waarvan de voordelen verder reiken dan ons eigen bestaan. Daarvoor hoeven we niet te doen alsof we geen behoeften of belangen hebben. We hebben allemaal een plek nodig om te leven en we mogen gebruikmaken van wat de aarde ons biedt.
Alleen is er een verschil tussen gebruikmaken van iets en je gedragen alsof het uitsluitend voor jou bestaat.
De aarde is geen bezit dat we naar believen kunnen verdelen en uitputten zonder gevolgen voor de rest van het leven. We hebben onszelf het recht gegeven om stukken ervan te bezitten, maar daarmee hebben we niet het recht verworven om de belangen van alles wat daar leeft buiten beschouwing te laten. En zolang de voordelen van ons handelen vooral terechtkomen bij degenen die de macht hebben om te beslissen, terwijl de kosten worden gedragen door anderen, is er meer aan de hand dan een probleem van natuurbescherming. Dan gaat het over rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid en de manier waarop we met elkaar willen samenleven.
De vraag van wie de aarde is, heeft daarom geen eenvoudig antwoord. Eén ding staat wel vast: we zijn niet de enigen die er afhankelijk van zijn, en we zullen ook niet de laatsten zijn die erop leven. Dat mogen we veel zwaarder laten meewegen in de keuzes die we vandaag maken.
Dit artikel hebben we geschreven, geïnspireerd door het gedachtegoed van de Franse filosoof Bruno Latour. Hier lees je meer over hem en ontdek je de andere artikelen uit deze serie.
Ook vind je er een overzicht van inspirerende initiatieven die deze ideeën in de praktijk brengen en waar je zelf op verschillende manieren aan kunt bijdragen.
