Soms weet je precies wat je wilt zeggen voordat je begint te schrijven. Je hebt een onderwerp, een gedachte of misschien zelfs al een halve tekst in je hoofd en hoeft die alleen nog maar op papier te krijgen. Maar schrijven kan ook precies andersom werken. Je begint zonder te weten waar je uitkomt en laat de woorden je gaandeweg vertellen wat er blijkbaar in je leeft. Dat is de kracht van vrij schrijven.
Bij vrij schrijven hoef je geen verhaal te maken, geen slimme inzichten te formuleren en al helemaal geen mooie tekst te produceren. Je begint simpelweg bij wat er op dat moment aanwezig is en schrijft van daaruit verder. Misschien zit je hoofd vol praktische dingen, misschien ben je ergens boos over of verlang je naar iets waar je nog geen woorden voor hebt. Het kan ook zijn dat er ogenschijnlijk helemaal niets interessants speelt. Zelfs dan kun je beginnen. Juist doordat je niet vooraf bepaalt waar je naartoe moet, kan het schrijven je op plekken brengen waar je met alleen nadenken misschien niet zo snel terechtkomt.
Schrijven zonder te weten waar je uitkomt
Vrij schrijven is eigenlijk een heel eenvoudige manier van schrijven. Je zet je pen op papier en blijft gedurende een bepaalde tijd schrijven wat er in je opkomt. Je corrigeert zo min mogelijk, probeert niet voortdurend mooie zinnen te maken en bent niet bezig met de vraag of iemand anders het interessant zou vinden. Niemand hoeft het immers te lezen.
Dat laatste maakt nogal wat verschil. Zodra een tekst bedoeld is voor een ander, gaan we vanzelf selecteren en formuleren. We leggen uit wat we bedoelen, maken onze gedachten logisch en halen dingen weg die nergens op lijken te slaan. Daar is op zichzelf niets mis mee; het hoort bij schrijven voor een lezer. Bij vrij schrijven laat je die redacteur in jezelf alleen tijdelijk buiten de deur.
Daardoor mag een gedachte halverwege veranderen, mag je jezelf tegenspreken en kun je van de hak op de tak springen. Misschien begin je met iets wat gisteren op je werk gebeurde en kom je via een herinnering van twintig jaar geleden terecht bij een idee waar je ineens enthousiast van wordt. Dat onverwachte spoor is geen afdwaling van de oefening. Het ís de oefening.
Waarom schrijven iets anders doet dan alleen nadenken
We kunnen eindeloos over iets nadenken en toch steeds ongeveer hetzelfde rondje blijven maken. Dezelfde argumenten, dezelfde bezwaren en dezelfde oplossingen komen voorbij, waardoor het soms lijkt alsof we heel intensief met een onderwerp bezig zijn terwijl we eigenlijk steeds over hetzelfde paadje lopen.
Dat onverwachte spoor is geen afdwaling van de oefening. Het ís de oefening.
Schrijven vertraagt dat proces. Je moet een gedachte immers woord voor woord vormgeven en zodra die woorden op papier staan, ligt er iets waarop je kunt reageren. De ene zin lokt de volgende uit en soms schrijft je hand iets op waarvan je hoofd onmiddellijk denkt: wacht eens even, waar kwam dát vandaan?
Daar hoeft niets mysterieus van gemaakt te worden. Je geeft jezelf eenvoudigweg langer de tijd om bij een gedachte te blijven en verder te associëren dan je normaal misschien zou doen. Daardoor kan er ruimte ontstaan voor een ander perspectief, een onverwachte verbinding of een vraag die veel interessanter blijkt dan het antwoord waarnaar je aanvankelijk zocht.
Vrij schrijven is daarmee niet alleen een manier om gedachten van je af te schrijven. Het is ook een manier om nieuwe gedachten te laten ontstaan.
Van oordeel naar nieuwsgierigheid
Het lastigste aan vrij schrijven is voor veel mensen niet het schrijven zelf, maar het tijdelijk loslaten van het oordeel over wat er verschijnt. We zijn gewend om razendsnel te bepalen of iets goed, slim, nuttig, realistisch of de moeite waard is. Dat doen we niet alleen met teksten, maar ook met ideeën en ingevingen.
Tijdens een vrij schrijfmoment probeer je die beoordeling een tijdje uit te stellen. Een vreemde gedachte mag worden opgeschreven zonder dat je er meteen iets van hoeft te vinden. Een onrealistisch verlangen hoeft niet onmiddellijk te worden teruggebracht tot iets haalbaars en een idee hoeft niet meteen te bewijzen dat het praktisch bruikbaar is.
Dat betekent natuurlijk niet dat alles wat je opschrijft een diepere waarheid bevat of uitgevoerd moet worden. Vrij schrijven is geen orakel. Het geeft je alleen toestemming om eerst te onderzoeken en pas later te beoordelen.
Het geeft je alleen toestemming om eerst te onderzoeken en pas later te beoordelen.
Die houding hoort bij veel meer vormen van creativiteit. Wie tijdens het schilderen iedere penseelstreek onmiddellijk beoordeelt, maakt het zichzelf moeilijk om iets onverwachts te ontdekken. Wie ieder idee afkeurt voordat het goed en wel bestaat, geeft zichzelf nauwelijks gelegenheid om ergens te komen waar hij nog niet eerder was. In Mindset voor creatieve flow lees je meer over hoe oordeel en perfectionisme een creatief proces kunnen beïnvloeden.
Vrij schrijven is puur creëren
We denken bij schrijven vaak aan een eindproduct: een verhaal, een blog, een gedicht of misschien een boek. Maar woorden kunnen ook gewoon materiaal zijn. Je zet iets neer, reageert erop, verandert van richting en ontdekt al doende wat er ontstaat. Vanuit dat perspectief verschilt vrij schrijven eigenlijk niet zoveel van tekenen, schilderen of werken met klei.
Maar woorden kunnen ook gewoon materiaal zijn.
Je hoeft bij creatie immers niet altijd vooraf te weten wat het eindresultaat moet worden. Soms begint het interessante deel juist wanneer je niet langer probeert een vooraf bedacht beeld uit te voeren, maar werkelijk kijkt naar wat er voor je ligt en daarop reageert.
Dat is ook de bredere gedachte achter Creativiteit: wat creatie je kan leren over leven. Creativiteit gaat niet alleen over artistiek bezig zijn. Het laat je oefenen met nieuwsgierigheid, onzekerheid, experiment, verandering en het vermogen om te reageren op iets wat anders loopt dan je had bedacht.
Vrij schrijven is daar een bijzonder toegankelijke vorm van, omdat je nauwelijks iets nodig hebt om ermee te beginnen. Een schrift, een pen en een beetje tijd zijn voldoende.
Hoe begin je met vrij schrijven?
Maak het vooral niet ingewikkelder dan nodig. Kies bijvoorbeeld tien of vijftien minuten waarin je niet gestoord wordt, pak papier en een pen en begin bij wat er op dat moment in je hoofd zit. Als je geen idee hebt waar je over moet schrijven, kun je zelfs beginnen met de zin: Ik weet niet wat ik moet schrijven.
Schrijf vervolgens verder zonder steeds terug te lezen. Wanneer je vastloopt, schrijf je gewoon op dat je vastloopt en probeer je te volgen welke gedachte daarna verschijnt. Het is niet erg wanneer je drie keer hetzelfde schrijft, midden in een zin van onderwerp verandert of iets noteert wat volkomen onbelangrijk lijkt. Het doel is niet om binnen tien minuten een briljant inzicht te produceren, maar om de beweging van het schrijven gaande te houden.
Het doel is niet om binnen tien minuten een briljant inzicht te produceren, maar om de beweging van het schrijven gaande te houden.
Je kunt met een lege pagina beginnen, maar een vraag kan ook een prettige ingang zijn. Denk bijvoorbeeld aan: Wat houdt me op dit moment werkelijk bezig? Waar ben ik nieuwsgierig naar? Waar krijg ik energie van? Wat stel ik steeds uit? Waar zou ik meer ruimte voor willen maken? Wat zou ik proberen als ik niet bang was dat het nergens toe leidt?
Gebruik zo’n vraag niet als een schoolopdracht waarop je een keurig antwoord moet formuleren. Zie haar als een deur waardoor je naar binnen stapt. Zodra het schrijven een andere kant op wil, laat je het gaan.
Wil je spelen met andere manieren om via woorden uit je gebruikelijke gedachtepatronen te komen, dan vind je in Problemen oplossen met deze creatieve schrijfoefeningen nog meer ingangen.
Morning pages en de kracht van regelmaat
Een bekende vorm van vrij schrijven zijn morning pages: schrijven aan het begin van de dag, voordat je hoofd alweer volledig gevuld is met afspraken, berichten, taken en alles wat er van je gevraagd wordt. Het fijne van zo’n vast moment is niet dat de ochtend magische eigenschappen heeft, maar dat je van schrijven een praktijk maakt in plaats van iets wat je alleen doet wanneer je toevallig inspiratie hebt.
Je hoeft daarvoor overigens geen ochtendmens te zijn. Misschien werkt schrijven aan het einde van de middag voor jou veel beter, of pak je juist ’s avonds graag je schrift. Het belangrijkste is dat er met enige regelmaat een moment bestaat waarop je niets hoeft te produceren en simpelweg kunt kijken wat er verschijnt.
Juist door vaker te schrijven, verandert ook je verhouding tot de lege pagina. Je hoeft niet iedere keer op inspiratie te wachten, want je weet inmiddels dat je kunt beginnen zonder inspiratie. Soms komt er iets verrassends en soms schrijf je tien minuten over de was, je slechte humeur en het feit dat je geen idee hebt wat je vanavond wilt eten. Ook dat hoort erbij.
Niet iedere bladzijde hoeft waardevol te zijn
Daar zit misschien wel een van de belangrijkste lessen van vrij schrijven. We willen graag dat iets wat we tijd en aandacht geven ook iets oplevert. Een inzicht, een oplossing, een mooie tekst of op zijn minst het gevoel dat we nuttig bezig zijn geweest. Creativiteit houdt zich alleen niet altijd aan die afspraak.
Je hoeft niet iedere keer op inspiratie te wachten, want je weet inmiddels dat je kunt beginnen zonder inspiratie.
Sommige pagina’s zijn interessant en andere niet. Soms schrijf je een zin op die weken bij je blijft en soms zou je de hele bladzijde zonder enig verlies bij het oud papier kunnen gooien. Het ene schrijfmoment brengt je ergens, het andere lijkt nergens toe te leiden.
Wanneer je dat kunt laten bestaan, ontstaat er speelruimte. Je hoeft niet voortdurend te presteren, zelfs niet in je eigen schrift. En juist doordat niet iedere bladzijde belangrijk hoeft te zijn, wordt het gemakkelijker om dingen op te schrijven die nog pril, vreemd, onhandig of onduidelijk zijn. Daar kunnen nieuwe ideeën tussen zitten, maar dat weet je meestal pas later.
Teruglezen met andere ogen
Als je regelmatig schrijft, kan het interessant zijn om na een paar weken of maanden terug te bladeren. Niet om iedere pagina te analyseren, maar om te kijken wat je opvalt. Misschien blijkt een onderwerp telkens terug te keren. Misschien schrijf je opvallend levendig wanneer je het over iets specifieks hebt, of zie je een verlangen dat je op verschillende momenten steeds opnieuw hebt opgeschreven en daarna weer bent vergeten.
Je hoeft niet voortdurend te presteren, zelfs niet in je eigen schrift.
Ook hier hoef je niet onmiddellijk conclusies aan te verbinden. Alleen opmerken kan al waardevol zijn. Creativiteit begint tenslotte niet alleen bij maken, maar ook bij kijken. Welke patronen zie je? Waar zit beweging? Waar wordt je taal levendiger? Welke gedachte blijft terugkomen?
Creativiteit begint tenslotte niet alleen bij maken, maar ook bij kijken.
Een schrift kan zo na verloop van tijd een spoor worden van wat jou bezighield, waar je nieuwsgierig naar was en welke ideeën langzaam vorm begonnen te krijgen. Niet omdat je dat allemaal vooraf netjes hebt bijgehouden, maar juist omdat je jezelf regelmatig toestemming gaf om zonder agenda te schrijven.
Schrijven om iets te laten ontstaan
Vrij schrijven is uiteindelijk verrassend eenvoudig. Je begint voordat je precies weet wat je wilt zeggen en blijft lang genoeg bij het proces om jezelf te kunnen verrassen.
Misschien ontdek je iets belangrijks. Misschien ontstaat er een idee voor iets wat je wilt maken. Misschien zie je een probleem ineens vanuit een andere hoek. En misschien gebeurt er helemaal niets spectaculairs en heb je gewoon een kwartier geschreven.
Ook dat is creatie.
Niet alles hoeft onmiddellijk ergens toe te leiden. Soms is het genoeg om een lege pagina voor je te hebben, je pen neer te zetten en te kijken wat er ontstaat.
Maak van schrijven een dagelijkse praktijk.
Wil je jezelf vaker die ruimte geven? Met 100 Dagen Schrijven schrijf je honderd dagen lang en gebruik je woorden om te onderzoeken, ontdekken, reflecteren en creëren. Niet om honderd perfecte teksten te maken, maar om schrijven onderdeel te maken van je dagelijks leven en steeds opnieuw te ontdekken wat er verschijnt wanneer je begint.
